زرشک؛ ثروتی که در بازار وعده ها گم میشود

هر سال با آغاز فصل برداشت زرشک در خراسان جنوبی، قیمتگذاری، نحوه خرید، فعالیت واسطهها، کمبود امکانات نگهداری و دشواری دسترسی به بازار به دغدغه اصلی تولیدکنندگان تبدیل میشود؛ نشانهای از اینکه مزیت تولید بهتنهایی درآمد پایدار کشاورز را تضمین نمیکند.
۲۹ هزار هکتار باغ، ۱۲۰ هزار تن محصول، ۲۸ هزار خانوار وابسته
سطح زیر کشت زرشک استان حدود ۲۹ هزار هکتار است و پیشبینی میشود امسال ۱۲۰ هزار تن زرشک تر برداشت شود؛ معیشت ۲۸ هزار خانوار به این محصول وابسته است و بخش عمده زرشک بیدانه جهان در خراسان جنوبی تولید میشود. هرگونه اختلال در بازار آن مستقیماً بر درآمد جامعه روستایی استان اثر میگذارد.
قیمت کارشناسی ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومان؛ بازار چه میگوید؟
محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، نرخ کارشناسی زرشک شاخهای را ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار تومان و برای محصول باکیفیتتر تا ۲۰۰ هزار تومان اعلام کرده است. تعیین نرخها با مشارکت بخش خصوصی و کارشناسان اتاق اصناف کشاورزی انجام شده و قرار بود هر دو هفته یکبار متناسب با شرایط بهروزرسانی شود.
یک استان، چند قیمت؛ معادلهای که کشاورز میبازد
قیمت خرید در مناطق مختلف استان یکسان نیست و میزان محصول خشک حاصل از زرشک تر و کیفیت شاخهها بر قیمت نهایی اثر میگذارد. با وجود این، اظهارات کشاورزان نشان میدهد میان قیمت کارشناسی اعلامشده و آنچه در زمان فروش دریافت میکنند فاصله وجود دارد.
فاصله نرخ اعلامی تا جیب کشاورز
محدودیت نقدینگی، هزینههای برداشت و نگهداری و نبود ظرفیت ذخیرهسازی موجب میشود کشاورزان امکان صبر کردن برای بهبود بازار را نداشته باشند و محصول را ارزانتر عرضه کنند؛ در حالی که بخش عمده هزینههای تولید بر عهده کشاورز است، سهم اصلی ارزش افزوده در مراحل بعدی زنجیره بازار شکل میگیرد.
کشاورز، هزینهها را میدهد؛ ارزش افزوده را نه
سید محمود هاشمیزاده، نایبرئیس اول اتاق اصناف کشاورزی ایران، میگوید خراسان جنوبی ظرفیت کمنظیری در تولید زرشک بیدانه دارد، اما کشاورز متناسب با زحمات و هزینههای خود درآمد کسب نمیکند. به گفته وی، افزایش قیمت سالهای اخیر رضایت اقتصادی تولیدکنندگان را تأمین نکرده و قیمت باید بهگونهای باشد که هزینههای تولید جبران شود و درآمد متناسبی برای معیشت خانواده باقی بماند.
واسطهها، برنده همیشگی فصل برداشت
ضعف بازاررسانی و وابستگی کشاورزان به واسطهها از دیگر مشکلات فصل برداشت است. کشاورزان نبود بازار مناسب فروش، ضعف تبلیغات و محدودیت صادرات را مهمترین موانع میدانند و معتقدند تا ارتباط مستقیم تولیدکننده و بازار مصرف برقرار نشود، بخش قابل توجهی از منافع اقتصادی محصول به واسطهها میرسد.
وقتی کشاورز با هر قیمتی میفروشد
نبود بازار صادراتی و ضعف برنامهریزی برای معرفی محصول، قدرت چانهزنی کشاورز را کاهش داده است. نبود ظرفیت نگهداری و نگرانی از افت کیفیت یا از دست رفتن فرصت فروش، تولیدکننده را ناچار میکند محصول را با هر قیمتی که خریدار پیشنهاد میدهد عرضه کند؛ شرایطی که زمینه فعالیت گستردهتر واسطهها را فراهم میکند.
نماینده مجلس: بابت تعلل عذرخواهی میکنیم
سلمان اسحاقی، نماینده قائنات و زیرکوه، با انتقاد از تأخیر در برنامهریزی مدیریت بازار زرشک گفته است باید بابت تعلل در تصمیمگیری و فراهم نکردن شرایط مناسب خرید از کشاورزان عذرخواهی کنیم. به گفته وی، واسطهها در ابتدای فصل برداشت با فضاسازی مجازی این تصور را ایجاد کردند که زرشک ارزانتر خریداری میشود و این مسئله بر انتظارات بازار و قدرت چانهزنی تولیدکنندگان اثر گذاشت.
اعلام قیمت کافی نیست؛ نقدینگی و انبار لازم است
اسحاقی تأکید کرده صرف اعلام قیمت کارشناسی مشکلات فروش را حل نمیکند؛ کشاورزی که امکانات نگهداری و نقدینگی ندارد نمیتواند منتظر تحقق قیمتهای اعلامی بماند و باید در کنار تعیین نرخ، سازوکار خرید و حمایت مالی نیز فراهم شود. وی بر ورود مؤثرتر تعاون روستایی و برنامهریزی از ابتدای سال برای فصل برداشت آینده تأکید کرد.
غرفههای فروش مستقیم در تهران، شیراز و اصفهان
برای کاهش نقش واسطهها، اسحاقی از پیگیری اختصاص غرفه در بازارهای روز تهران، شیراز و اصفهان برای عرضه مستقیم زرشک خبر داده است. به گفته وی، تأمین هزینههای حملونقل محصول به بازارهای هدف نیز در حال پیگیری است تا کشاورزان بدون عبور از زنجیره طولانی واسطهها محصول را به مصرفکنندگان عرضه کنند و وابستگی فروش به خریداران محدود در مناطق تولید کاهش یابد.
بورس زرشک؛ وعدهای که باید عملی شود
راهاندازی بورس زرشک بهعنوان راهکار ساماندهی معاملات و شفافسازی قیمتها در دست پیگیری است. اسفندیاری از فراهم کردن زیرساختهای لازم خبر داده و اسحاقی بر تسریع آن تأکید دارد؛ تحقق این موضوع مستلزم استانداردسازی، درجهبندی، انبارداری، تأمین کالا و مشارکت فعال تولیدکنندگان و خریداران است تا بورس نقش مؤثری در معاملات واقعی ایفا کند.
۲۰۰ میلیارد تومان تسهیلات؛ به شرط رسیدن به موقع
حدود ۲۰۰ میلیارد تومان تسهیلات برای حمایت از تشکلهای مرتبط با خرید محصول در نظر گرفته شده و رایزنی با بانک تجارت برای سازوکارهای تأمین مالی انجام شده است. تقویت توان مالی تشکلها میتواند قدرت خرید را افزایش و وابستگی کشاورزان به واسطهها را کاهش دهد، اما اثرگذاری آن به نحوه تخصیص، زمان پرداخت و رسیدن منابع پیش از اوج عرضه بستگی دارد.
خامفروشی؛ ثروتی که از استان خارج میشود
ضعف صنایع فرآوری موجب شده بخش قابل توجهی از تولید استان به شکل خام عرضه شود و فرصت ارزش افزوده در داخل منطقه از دست برود. هاشمیزاده تولید کنسانتره، توسعه بستهبندی، استانداردسازی و استفاده از ظرفیتهای غذایی و دارویی را از زمینههای قابل پیگیری میداند که میتواند اشتغال و فعالیتهای اقتصادی جدید ایجاد کند.
سه مجوز زنجیره ارزش
اسفندیاری از دریافت سه مجوز برای ایجاد زنجیره ارزش زرشک خبر داده است؛ دو طرح در زیرکوه و یک طرح در بیرجند که تأمین اعتبار آنها از طریق شرکت شهرکهای کشاورزی ایران پیگیری میشود. امید میرود با نهایی شدن تفاهمنامهها و تأمین منابع مالی، عملیات اجرایی این طرحها آغاز شود.
صادرات؛ سهم جهانی تولید سهم ناچیز بازار
با وجود سهم قابل توجه استان در تولید زرشک بیدانه جهان، صادرات متناسب با ظرفیت نیست. یکتا، نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران و روسیه، بر حضور مؤثر در نمایشگاههای بینالمللی، دعوت از تجار خارجی، برقراری ارتباطات تجاری پایدار و پیگیری مذاکرات پس از نمایشگاهها تأکید کرده و میگوید صرف حضور در نمایشگاهها بدون قرارداد صادراتی، توسعه پایدار ایجاد نمیکند.
صادرات بدون کیفیت و زنجیره ارزش، ممکن نیست
هاشمیزاده تأکید دارد توسعه بازار زرشک نیازمند ساماندهی تولید، استانداردسازی، بستهبندی، صنایع فرآوری و شناسایی بازارهای هدف بهصورت همزمان است و توسعه صادرات بدون کیفیت و زنجیره ارزش امکانپذیر نیست. معرفی ظرفیتهای غذایی و دارویی زرشک نیز در صورت مطالعات علمی و استانداردسازی میتواند بازارهای جدید ایجاد کند.
دبیرخانه دائمی؛ راه خروج از مدیریت مقطعی
تجربه سالهای گذشته نشان میدهد تصمیمگیریها همزمان با آغاز برداشت انجام میشود، در حالی که ساماندهی تولید، بازار، صادرات و فرآوری نیازمند برنامهریزی مستمر است. هاشمیزاده خواستار تشکیل کارگروه و دبیرخانهای مشخص با حضور دستگاهها، تشکلها، بخش خصوصی، بانکها و نمایندگان مجلس شده تا سرمایهگذاری، تأمین اعتبار، صنایع تبدیلی، زیرساخت نگهداری و صادرات پیگیری شود و تصمیمات زمانبندی و مسئول مشخص داشته باشد. اسحاقی نیز بر مشخص شدن مسئولیت دستگاهها و برنامهریزی از هماکنون برای فصل برداشت آینده تأکید کرده است.
زرشک؛ ظرفیتی برای گردشگری و اقتصاد استان
ظرفیتهای زرشک تنها به تولید و صادرات محدود نمیشود و فصل برداشت میتواند فرصتی برای معرفی باغات، شیوههای برداشت، فرهنگ تولید و ظرفیتهای روستایی به گردشگران باشد؛ ظرفیتی که با برنامهریزی و زیرساخت مناسب به رونق گردشگری و افزایش درآمد جوامع محلی منجر میشود. اسفندیاری همچنین از پیگیری معرفی و توسعه صادرات محصولات راهبردی استان در سفر استاندار به چین خبر داده است.
زرشک، فراتر از یک محصول
مسئله زرشک خراسان جنوبی صرفاً قیمت خرید در فصل برداشت نیست، بلکه مجموعهای از مشکلات در حلقههای زنجیره تولید تا مصرف وجود دارد که حل آنها هماهنگی دستگاههای اجرایی، تشکلها و بخش خصوصی را میطلبد. کشاورز به بازار مطمئن، نقدینگی و امکانات نگهداری نیاز دارد و از سوی دیگر توسعه فرآوری، استانداردسازی، بستهبندی و صادرات میتواند ارزش اقتصادی محصول را افزایش دهد. زرشک مزیتی راهبردی است که معیشت هزاران خانوار به آن وابسته است؛ تحقق وعدههایی مانند بورس زرشک، بازارهای مستقیم، زنجیرههای ارزش و توسعه صادرات باید با زمانبندی مشخص و نظارت مستمر دنبال شود تا این ظرفیت به منبعی پایدار برای درآمد، اشتغال و رونق اقتصادی استان تبدیل شود.



