بررسی موانع و چالش‌های پیش‌روی فعالان اقتصادی در حوزه آب در کمیسیون کشاورزی اتاق بیرجند
در جلسه کمیسیون کشاورزی، صنایع غذایی و آب اتاق بازرگانی بیرجند، موانع و چالش‌های پیش‌روی فعالان اقتصادی در حوزه آب با تمرکز بر بخش‌های شرب، معدن، صنعت و کشاورزی بررسی شد. در این نشست، بر شفاف‌سازی ضوابط تأمین و انتقال آب، رفع موانع قانونی و مقرراتی، تسهیل سرمایه‌گذاری در طرح‌های آبی و جمع‌بندی مشکلات استان برای طرح در اتاق ایران و پیگیری از طریق دستگاه‌های ذی‌ربط تأکید شد.
به گزارش روابط عمومی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بیرجند، این جلسه با هدف شناسایی مسائل و مشکلات فعالان اقتصادی در حوزه آب و جمع‌بندی دیدگاه‌های بخش خصوصی و دستگاه‌های اجرایی برگزار شد.
احسان بیکی، رئیس کمیسیون کشاورزی، صنایع غذایی و آب اتاق بازرگانی بیرجند، در این نشست با اشاره به درخواست اتاق ایران برای جمع‌آوری موانع و مشکلات حوزه آب در استان‌های مختلف، اظهار کرد: مسائل و چالش‌های فعالان اقتصادی در حوزه آب باید به‌صورت دقیق بررسی و دسته‌بندی شود تا برای پیگیری در کمیسیون‌های تخصصی اتاق ایران و طرح در نشست‌های مرتبط با وزارتخانه‌های ذی‌ربط ارسال شود.
وی افزود: مشارکت بخش خصوصی در مدیریت و بهره‌برداری از منابع آب، تأمین آب مورد نیاز بخش‌های مختلف، مشکلات مربوط به صدور مجوزها و تعرفه‌ها، خطوط انتقال، پایداری منابع، مدیریت مصرف و بهره‌وری، موانع قانونی و مقرراتی، استفاده از پساب، الزامات زیست‌محیطی و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های آبی از جمله محورهای مورد بررسی در این نشست بود.
حفظ امنیت غذایی و افزایش بهره‌وری آب؛ دو اولویت اساسی بخش کشاورزی استان
مریم جوادی مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با تأکید بر ضرورت حفظ اراضی کشاورزی، امنیت غذایی و پایداری اجتماعی مناطق روستایی و مرزی، گفت: توسعه معدن و صنعت در کنار کشاورزی ضروری است، اما نباید به حذف ظرفیت‌های تولیدی بخش کشاورزی منجر شود. استفاده از پساب و آب‌های نامتعارف در صنایع، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و رفع موانع اعتباری کشاورزان از جمله راهکارهای مدیریت بهینه منابع آب است.
تغییر کاربری اراضی کشاورزی باید در چارچوب ضوابط انجام شود
وی با اشاره به موضوع تغییر کاربری اراضی کشاورزی به صنعتی اظهار کرد: تغییر کاربری این اراضی باید در چارچوب ضوابط و مقررات مربوط انجام شود و در موارد مجاز، از جمله برای برخی صنایع غذایی و بهداشتی، امکان بررسی و پیگیری وجود دارد؛ اما نمی‌توان بدون توجه به محدودیت منابع آب و ضرورت حفظ اراضی تولیدی، زمین‌های کشاورزی را به‌صورت گسترده به کاربری صنعتی اختصاص داد.
جوادی افزود: با توجه به محدودیت منابع آبی استان، لازم است تأمین آب موردنیاز صنایع از مسیرهای جایگزین دنبال شود. استفاده از پساب و آب‌های نامتعارف می‌تواند بخشی از نیاز آبی صنایع را تأمین کند و مانع از افزایش فشار بر منابع آب کشاورزی شود.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی تأکید کرد: حمایت از توسعه صنعتی ضروری است، اما این حمایت نباید به قیمت کاهش ظرفیت تولید محصولات کشاورزی و تضعیف امنیت غذایی تمام شود.
کشاورزی، یکی از پایه‌های امنیت غذایی و پایداری مناطق مرزی
جوادی با اشاره به نقش کشاورزی در حفظ جمعیت روستایی و پایداری مناطق مرزی بیان کرد: در بسیاری از مناطق، وجود منابع آب و فعالیت‌های کشاورزی زمینه‌ساز شکل‌گیری سکونت گاه‌ها، اشتغال و ماندگاری جمعیت بوده است. از این رو، هنگام تصمیم‌گیری درباره تخصیص آب و توسعه بخش‌های اقتصادی، باید علاوه بر شاخص‌های اقتصادی، ابعاد اجتماعی و امنیت غذایی نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با تأکید بر اینکه بخش کشاورزی مخالفتی با توسعه معدن و صنعت ندارد، افزود: بخش معدن از ظرفیت‌های مهم اقتصادی خراسان جنوبی است و باید مورد حمایت قرار گیرد؛ با این حال، توسعه یک بخش نباید به حذف بخش دیگر منجر شود. توسعه پایدار زمانی محقق می‌شود که ظرفیت‌های کشاورزی، معدن و صنعت در کنار یکدیگر و متناسب با شرایط استان توسعه یابند.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به اهمیت تولید محصولات اساسی، به‌ویژه گندم، خاطرنشان کرد: نمی‌توان در برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، تأمین محصولات اساسی را صرفاً بر واردات متکی دانست. تجربه شرایط بحرانی و اختلال در حمل‌ونقل و جابه‌جایی کالا نشان می‌دهد که حفظ ظرفیت تولید داخلی برای تأمین نیازهای اساسی جامعه اهمیت زیادی دارد.
وی ادامه داد: حتی در شرایط محدودیت منابع آب، باید برای حفظ سطحی از تولید محصولات اساسی برنامه‌ریزی کرد و هم‌زمان به سمت افزایش بهره‌وری، اصلاح روش‌های تولید و استفاده بهینه از منابع موجود حرکت کرد.
توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و افزایش بهره‌وری آب مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: مسئله اصلی، انتخاب میان کشاورزی، صنعت یا معدن نیست؛ بلکه باید با توجه به محدودیت منابع آب، شرایط اقلیمی و نیازهای اقتصادی استان، برای توسعه متوازن همه بخش‌ها برنامه‌ریزی کرد.
جوادی خاطرنشان کرد: استفاده از پساب و آب‌های نامتعارف برای تأمین نیاز صنایع، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، مدیریت مشارکتی منابع آب، بهره‌گیری از کنتورهای هوشمند، رفع موانع اعتباری کشاورزان، یکپارچه‌سازی اراضی و اصلاح الگوی کشت، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش بهره‌وری و تحقق توسعه پایدار کمک کند.
وی تأکید کرد: در سیاست‌گذاری‌های حوزه آب باید به‌گونه‌ای عمل شود که ضمن فراهم شدن زمینه توسعه صنعت و معدن، ظرفیت تولید کشاورزی، امنیت غذایی و پایداری مناطق روستایی نیز حفظ شود؛ چراکه توسعه پایدار استان مستلزم توجه هم‌زمان به همه این مؤلفه‌هاست.
جوادی با اشاره به کاهش نزولات جوی و محدودیت منابع آبی استان گفت: یکی از راهکارهای اساسی برای سازگاری با شرایط اقلیمی، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و افزایش بهره‌وری مصرف آب در بخش کشاورزی است.
وی افزود: اجرای سامانه‌های نوین آبیاری، در شرایط مناسب و متناسب با نوع طرح، می‌تواند بهره‌وری مصرف آب را افزایش دهد و زمینه استفاده مؤثرتر از منابع موجود را فراهم کند. برآوردهای مطرح‌شده در این زمینه نشان می‌دهد که افزایش بهره‌وری در برخی طرح‌ها می‌تواند در محدوده ۳۰ تا ۴۰ درصد باشد؛ با این حال، دستیابی به نتایج مطلوب به شرایط اجرایی و نحوه مدیریت سامانه‌ها بستگی دارد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، مشکلات اعتباری و افزایش هزینه‌های اجرای طرح‌ها را از موانع مهم توسعه آبیاری نوین برشمرد و اظهار کرد: در گذشته، سهم عمده هزینه اجرای این طرح‌ها از محل اعتبارات دولتی تأمین می‌شد و کشاورزان سهم کمتری در تأمین منابع مالی داشتند؛ اما در شرایط فعلی، افزایش هزینه‌ها و تورم، تأمین سهم مشارکت را برای بسیاری از بهره‌برداران دشوار کرده است.
وی با اشاره به مشکلات ناشی از شیوه تأمین اعتبارات و استفاده از اوراق افزود: در شرایطی که کشاورزان با محدودیت نقدینگی مواجه هستند، افزایش سهم خودیاری و دشواری تأمین منابع مالی می‌تواند روند اجرای طرح‌های آبیاری را کند کند. از این رو، حمایت اعتباری مؤثر و متناسب با شرایط اقتصادی بهره‌برداران برای تداوم توسعه سامانه‌های نوین آبیاری ضروری است.
مدیریت مشارکتی آب و استفاده از کنتورهای هوشمند
جوادی مدیریت مشارکتی آب را یکی دیگر از راهکارهای مهم برای بهبود بهره‌برداری از منابع آبی عنوان کرد و گفت: برگزاری جلسات و جلب مشارکت کشاورزان در مدیریت منابع آب، می‌تواند به افزایش مسئولیت‌پذیری بهره‌برداران، کاهش هدررفت و استفاده بهینه از آب کمک کند.
وی افزود: زمانی که کشاورزان در فرآیند تصمیم‌گیری و مدیریت منابع آب مشارکت داشته باشند، امکان برنامه‌ریزی بهتر برای مصرف، شناسایی مشکلات و کاهش اتلاف منابع فراهم می‌شود.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی همچنین با اشاره به توسعه کنتورهای هوشمند اظهار کرد: استفاده از این تجهیزات با هدف مدیریت دقیق‌تر میزان آب تحویلی به کشاورزان و برنامه‌ریزی متناسب با حجم تخصیص‌یافته در حال پیگیری است. کنترل و پایش میزان مصرف آب می‌تواند به مدیریت بهتر منابع و رعایت سهمیه‌های تعیین‌شده کمک کند.
خرده‌مالکی و پراکندگی اراضی؛ مانعی برای افزایش بهره‌وری
جوادی یکی دیگر از چالش‌های مهم بخش کشاورزی را خرده‌مالکی و پراکندگی قطعات اراضی دانست و گفت: کوچک بودن زمین‌های کشاورزی و پراکندگی آن‌ها، امکان استفاده گسترده از ماشین‌آلات و روش‌های مکانیزه را کاهش می‌دهد و دستیابی به بهره‌وری مطلوب را دشوار می‌کند.
وی افزود: برای افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی، باید زمینه یکپارچه‌سازی اراضی، توسعه مکانیزاسیون و استفاده مؤثر از تجهیزات و فناوری‌های نوین فراهم شود. در چنین شرایطی، امکان مدیریت بهتر عملیات کشاورزی و استفاده بهینه از منابع آب و خاک افزایش می‌یابد.
وی با انتقاد از گسترش درخواست‌های تغییر کاربری اراضی کشاورزی برای ساخت ویلا و مصارف غیرکشاورزی اظهار کرد: از یک سو انتظار داریم بهره‌وری در کشاورزی افزایش یابد و اراضی به‌صورت یکپارچه و مکانیزه مورد استفاده قرار گیرند و از سوی دیگر، تغییر کاربری قطعات کشاورزی و باغ‌ها به مصارف غیرتولیدی افزایش پیدا می‌کند. این روند با اهداف افزایش بهره‌وری و حفظ ظرفیت تولید کشاورزی سازگار نیست.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی تأکید کرد: حفاظت از زمین‌های کشاورزی و جلوگیری از تغییر کاربری‌های غیرضروری، در کنار فراهم کردن زمینه یکپارچه‌سازی اراضی، از الزامات حرکت به سمت کشاورزی بهره‌ور و پایدار است.
اصلاح الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی استان
جوادی با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی کشت بیان کرد: با توجه به محدودیت منابع آب و کاهش بارندگی‌ها، انتخاب محصولات باید با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی، میزان نیاز آبی و ظرفیت‌های تولیدی هر منطقه انجام شود.
وی افزود: توسعه کشاورزی نیازمند شناخت دقیق شرایط موجود، استفاده از دانش و فناوری‌های جدید و فراهم شدن زیرساخت‌های لازم است. نمی‌توان بدون توجه به محدودیت‌های مالی، اقلیمی و اجرایی، انتظار داشت که تمام برنامه‌های افزایش بهره‌وری به‌سرعت محقق شوند.
وی ادامه داد: بخش کشاورزی نیز ضرورت افزایش بهره‌وری و اصلاح شیوه‌های تولید را می‌پذیرد و در این مسیر اقداماتی در حال پیگیری است؛ اما تحقق اهداف تعیین‌شده مستلزم حمایت مالی، فراهم شدن امکانات فنی و مشارکت بهره‌برداران خواهد بود.
ضرورت ایجاد توازن میان توسعه صنعت، معدن و کشاورزی
